• بازدید : 401
  • تاریخ ثبت : 1393/12/01
  • شاخه: تاریخ ,

سرگذشت تاسیس دارالفنون

عباس میرزا نایب السلطنه در سال 1226ه.ق(1188 ه.ش) و پس از او محمدشاه گروهی را به منظور کسب دانش های جدید مغرب زمین به اروپا اعزام کردند. محصلین اعزامی پس از کسب دانش و مراجعت به کشور یا در خدمت دربار قرار می گرفتند و یا در مجالس شخصی به تربیت شاگردان می پرداختند. این نابسامانی تا زمان سلطنت ناصرالدین شاه و صدارت میرزاتقی خان امیرکبیر ادامه داشت. در این زمان میرزاتقی خان امیرکبیر صدراعظم بزرگ ایران فرمان داد در گوشه ای از ارک شاهی تهران بنای مدرسه ای را به سبک مدارس عالی اروپا به نام دارالفنون آغاز نمایند. اندیشه امیرکبیر در تأسیس دارالفنون نتیجه مجموع آموخته های او بود. وی آکادمی و مدرسه های مختلف روسیه را دیده بود و در کتاب جهان نمای جدید که به ابتکار و زیرنظر خودش ترجمه و تدوین شده بود، شرح دارالعملهای همه کشورهای غربی را در رشته های گوناگون علم و هنر با آمار شاگردان آنها خوانده بود و از بنیادهای فرهنگی دنیای جدید خبر داشت.

در حالی که حدود یک ماه از آغاز ساختمان مدرسه می گذشت، امیرکبیر ژان داودخان مترجم اول دولت را در شوال 1266 ه.ق برای استخدام 6 معلم به شرح زیر به اتریش فرستاد:

معلم پیاده نظام یک نفر
معلم سواره نظام یک نفر
معلم توپخانه یک نفر
معلم طب وجراحی یک نفر
معلم علم مهندسی یک نفر
معلم علم معادن یک نفر
نظر امیرکبیر آن بود که معلمان خارجی باید از مداخله در امور سیاسی مملکت خودداری نمایند و تنها به کار تدریس بپردازند. به همین ملاحظه با استخدام معلمین روسی، انگلیس و فرانسوی مخالف بود و مایل بود که معلمین موردنظر خود را از اتریش، که در امور داخلی ایران دخالت نمی کرد، استخدام نماید. پس از چندی امیرکبیر سه نفر دیگر را به گروه شش نفری فوق الذکر افزود یک داروساز جهت تعلیم فیزیک، کیمیای فرنگی(شیمی) و داروسازی و دو نفر معدنچی که بتوانند در معادن کار کنند و یا به اصطلاح سرکارگر خبره باشند.

ترتیب کار استخدام هفت معلم انجام گرفت، مگر دو معدنچی که برای کار در معادن در نظر گرفته شده بودند. ژان داودخان با هر کدام قرارنامه جداگانه ای در 12 شوال 1267(10/ اوت 1851) امضاء، مدت خدمت هر یک را پنج سال و حقوق سالانه هر کدام را حدود ششصدتومان معین کرد و برای مخارج رفت و آمد هر کدام نیز چهارصدتومان در نظر گرفت.

هفت معلمی که به این ترتیب از اتریش استخدام شدند از این قرارند:
کاپیتان زاتی معلم مهندسی
کاپیتان گومنز معلم پیاده نظام و تاکتیک نظامی
نایب اول کرزیز معلم توپخانه
نایب اول نمیرو معلم سواره نظام
جارنوتا معلم معدن شناسی
دکتر پولاک معلم طب و جراحی و تشریح
فکتی معلم علوم طبیعی و داروسازی
این هیات در 27 محرم 1268 ه.ق(24 نوامبر 1851) یعنی دو روز پس از عزل امیرکبیر همراه ژان داودخان از طریق قسطنطنیه، طرابوزان و ارمنستان پس از تحمل مشقات فراوان وارد تهران شدند. دکتر پولاک در وضعیت معلمان اتریشی می نویسد:" ما در 24 نوامبر 1851 وارد تهران شدیم، پذیرائی سردی از ما نمودند. احدی به استقبال ما نیامد. اندکی بعد خبردار شدیم که در این میانه اوضاع تغییر یافته و میرزاتقی خان مغضوب گردیده است."

امیرکبیر مقدمات افتتاح دارالفنون را فراهم ساخت و میرزامحمدعلی خان وزیر امورخارجه را که با وضع اروپا آشنا بود به سمت ریاست آن برگزید. نخست در نظر بود که سی شاگرد 14 تا 16 ساله در مدرسه پذیرفته شوند، اما در اولین سال افتتاح بیش از 100 نفر ثبت نام کردند. متأسفانه امیرکبیر بینانگذار دارالفنون یک ماه قبل از افتتاح مدرسه معزول شد و فرصت نیافت برنامه وسیع خود را شخصاً دنبال کند. مدرسه دارالفنون روز یکشنبه پنج ربیع الاول 1268(سیزده روز پیش از کشته شدن امیرکبیر) رسماً گشایش یافت. بدین ترتیب بیست سال پیش از تأسیس دارالفنون توکیو و سه سال پس از تأسیس دارالفنون استانبول، دارالفنون ایران به دست صدراعظم بزرگ ایران، میرزاتقی خان امیرکبیر ایجاد شد.

دارالفنون در روز پنجم ربیع‌الاول ۱۲۶۸ هجری قمری، سیزده روز پس از کشته شدن امیرکبیر و با حضور ناصرالدین شاه شروع به کار کرد. با وجود آغاز به کار مدرسه عملیات ساختمانی آن تا سال ۱۲۶۹ (قمری) ادامه داشت. در سال ۱۳۰۴ قمری نیرالملوک وزیر علوم تالار نمایشی در مدرسه ساخت تا مکانی برای اجرای تئاتر باشد. از آن زمان درِ اصلی مدرسه در خیابان همایون بسته و دری به خیابان ناصریه سابق و ناصر خسرو فعلی گشوده شد. اولین گروه اساتید دارالفنون عبارت بودند از:

آلفرد بارون دی گومنس (استاد پیاده نظام)
اوگوست کرزیز (استاد توپ‌خانه)
زاتی (استاد مهندسی)
نمیرو (استاد سوارنظام)
کارتنا (استاد مهندسی معدن)
دکتر جیکوب ادوارد پولاک (استاد طب و داروسازی(

بعدها با اعتراض سفیر انگلستان به ملیت اتریشی این افراد، چند استاد ایتالیایی، فرانسوی و آلمانی نیز به این افراد اضافه شدند. سه استاد ایرانی طب، عربی و جغرافیا و یک استاد فرانسوی مقیم ایران نیز بزودی به این جمع افزوده شدند.

ساختمان
نقشه بنای دارالفنون را میرزارضاخان مهندس طرح نمود و محمدتقی معمارباشی احداث بنا را آغاز کرد. قسمت شرقی بنا در سال ۱۲۶۷ اتمام یافت. هشتاد سال پس از فعالیت و در سال ۱۳۰۸ (۱۳۴۸ قمری) ساختمان مدرسه به دستور اعتمادالدوله وزیر وقت معارف تخریب شد و ساختمان فعلی با نقشهٔ مهندسی روسی ساخته شد.

بودجه تاسیس دارالفنون
بودجه دارالفنون در سال تأسیس 7750 تومان بود (در آن زمان یک لیره انگلیسی دو تومان ارزش داشت) و در سال 1307 هـ.ق بودجه آن را 30000 تومان نوشته‌اند که در اینموقع یک لیره انگلیسی سه تومان ارزش داشته است.

رشته‌های درسی دارالفنون

رشته‌های درسی مدرسه دارالفنون و تعداد شاگردان آن در بدو تأسیس به قرار زیر بوده و هر رشته در مکان خاصی از ساختمان مستقر بوده است:
رشته مهندسی 12 نفر
رشته طب و جراحی 20 نفر
رشته فیزیک و شیمی و داروسازی 7 نفر
رشته معدن شناسی 5 نفر
رشته توپخانه 26 نفر
رشته پیاده‌نظام 39 نفر
رشته سواره نظام 5 نفر
جمع 114 نفر
در سال 1307 هـ.ق که لرد کرزن به ایران آمد، عده شاگردان را 387 نفر به قرار زیر ثبت کرده است:
رشته‌های سه گانه: توپخانه، پیاده‌نظام و سواره نظام 75 نفر
رشته‌های مختلف علم و فن 140 نفر
رشته‌های زبان فرانسه 45 نفر
رشته زبان انگلیسی 37 نفر
رشته زبان روسی 10 نفر
رشته نقشه‌کشی (نقشه‌برداری) 80 نفر
جمع 387 نفر
زبان فرانسه، علوم طبیعی، ریاضی، تاریخ و جغرافیا دروس مشترک همهٔ رشته‌ها بود.

شاگردان شعبه‌های مختلف دارالفنون، لباس مخصوص به خود داشتند و با اجازه شاه به مدرسه راه می‌یافتند. سالی دو دست لباس تابستانی و زمستانی به رایگان به آنها داده می‌شد ونهار را نیز به خرج مدرسه در آنجا می‌خوردند. شاگردان کمک هزینه تحصیلی یا مقرری دریافت می‌کردند و به شاگردان خوب انعام نیز داده می‌شد، ولی مقرری شاگردان از سال 1276 هـ.ش قطع شد. مدرسه، طبیب مخصوص نیز برای درمان شاگردان گمارده بود.

دوره مدرسه دارالفنون
پس از پایان دوره تحصیلی هر رشته از محصلین امتحان به عمل می‌آمد و در صورت توفیق نام آنان جزو فارغ‌التحصیلان آن رشته اعلام می‌شد. جشن فارغ‌التحصیلی رشته‌های درسی با مراسم خاصی برگزار می‌شد و شخص شاه فرمان (دانشنامه) فارغ‌التحصیلان را به آنها می‌داد و این جشن با عنوان “سلام امتحان” شهرت داشت. با در نظر گرفتن اینکه اولین سلام امتحان در سال 1275 هـ.ق (1135 هـ.ش) برگزار شد، دوره مدرسه را برای رشته طب می‌توان هفت سال دانست.

دانشنامه فارغ‌التحصیلان مدرسه غالباً عبارت از حکمی بود که سه مطلب فراغت از تحصیل، دریافت یک قطعه نشان طلا و تعیین شغل و حقوق در آن گنجانده می‌شد. در مدرسه دارالفنون علاوه بر دروس اساسی درس زبان خارجه برای کلیه شاگردان اجباری بود و سه زبان فرانسه، انگلیسی و روسی تدریس می‌شده است.

سازمان آموزشی دارالفنون نظیر سازمان دانشگاهها بود و اداره هر درس با یک نفر استاد (بنام استادکرسی) و یک یا چند نفر دانشیار با عنوان خلیفه بود که سمت معاونت او را داشتند. استادان ابتدا از میان اروپائی‌ها و خلیفه‌ها از میان فارغ‌التحصیلان مدرسه انتخاب می‌شدند.

دوران فترت
با عزل و کشته شدن امیرکبیر بنیانگذار دارالفنون، هرچند برنامه توسعه مدرسه راساً بدست او انجام نپذیرفت، ولی آرزوی او عملی گردید و مدرسه بتدریج به سوی قدرت معنوی صعود نمود. لکن در زمانی که حدود 40 سال از فعالیت این مدرسه می‌گذشت اقدامات تند و افراطی افرادی نظیر ملکم خان ذهن شاه را نسبت به دارالفنون تیره کرد و مدرسه به سرعت رو به زوال رفت و در پایان پنجاهمین سال تأسیس مدرسه از این مؤسسه جز نام چیزی باقی نماند.

تجدید حیات دارالفنون

پس از انقلاب مشروطیت و با ورود معلمین فرانسوی به ایران، اقدامات اساسی برای نجات این مرکز علمی مجدداً آغاز گردید و برنامه نخستین معلمین اتریشی این مدرسه دنبال شد. برنامه و آیین‌نامه تنظیمی آنها حدود یک ماه و نیم پس از صدور فرمان مشروطیت (سال 1285 هـ.ش) در چاپخانه فارس به طبع رسید. در واقع این اقدام به موقع، دارالفنون را از سقوط حتمی نجات داد. به موجب این آیین‌نامه، سال تحصیلی از شهریور هر سال آغاز و در خرداد ماه سال بعد پایان می‌یافت.

از محرم سال 1337 هـ.ق (آبان 1297 هـ.ش) رشته طب از دارلفنون جدا شد و به صورت مدرسة مستقلی در آمد و دکتر لقمان الدوله ادهم به ریاست آن انتخاب شد. قسمت نظام نیز در سال 1301 شمسی به عمارت امیریه متعلق به کامران میرزا نایب السلطنه (که بعد از میرزاتقی خان فراهانی لقب امیرکبیر به ا وداده شد) منتقل گردید و از دارالفنون مجزا شد و رفته رفته مدرسه‌ای که اساس تحصیلات جدید در ایران و به منزله دانشگاه و مرکز تعلیم علوم و فنون جدید و مورد نیاز ایران بود به صورت دبیرستانی در آمد.

رؤسا و ناظم‌های دارالفنون
اولین رئیس مدرسه میرزامحمدعلی خان یک ماه و نیم پس از افتتاح مدرسه در تاریخ 18 ربیع الثانی 1268 فوت نمود و عزیزخان آجودان باشی به آن مقام انتخاب گردید. نظامت مدرسه را نیز رضاقلی خان هدایت به عهده داشت. با اینکه دارالفنون برای همیشه به عنوان مدرسه ای که امیرکبیر موسس آن بود در تاریخ ثبت شد،اما امیرکبیر هیچگاه این موسسه را به این نام نخواند و در مکاتبات خود آن را دارالتعلیم، مدرسه جدید، مدرسه نظامیه، مکتب خانه پادشاهی و مدرسه نظامیه دارالخلاقه نامید.

ساختار اداری دارالفنون شامل رییس و ناظم بود. روسای دارالفنون معمولا از مهمترین مقام‌های سیاسی مملکت بودند. افراد زیر به ترتیب روسای دارالفنون بودند:
میرزا محمد علی‌ خان شیرازی (وزیر امور خارجه)
عزیز خان مکری (سردار کل یا وزیر جنگ)
میرزا محمد خان امیر تومان
علیقلی میرزا اعتضاد السلطنه (اولین وزیر علوم ایران)
رضاقلی خان هدایت (به مدت هیجده سال ناظم و سپس رییس مدرسه شد)
علی‌قلی‌خان هدایت پسر رضاقلی خان هدایت بعدها ملقب به مخبرالدوله شد.
جعفرقلی‌خان هدایت برادر کوچک‌ علی‌قلی خان ملقب به مخبرالملک
محمد حسین خان ادیب‌الدوله
اعتضادالسلطنه مشهورترین رییس دارالفنون و رضاقلی خان هدایت مشهورترین ناظم دارالفنون بودند و دوران درخشان دارالفنون در زمان مدیریت آن‌ها بوده است. یک نفر کتابدار، یک نفر آجودان، یک ناظر، یک صندوق‌دار، یک نفر منشی که فعالیت‌های مدرسه را ثبت می‌کرد، یک نفر مؤذن، تعدادی نگهبان و فراش جزو ساختار اداری دارالفنون بودند.

استادان
داودخان مسیحی به عنوان نماینده امیرکبیر به اتریش رفت تا به سفارش وی ۶ استاد در زمینه کارهای نظامی و امور وابسته به آن، استادی برای آموزش فیزیک، شیمی و داروسازی و دو معدن‌چی که در کار معدن توانمند باشند را به خدمت بگیرد. بدین ترتیب ۷ استاد به ایران دعوت و به عنوان اولین استادان دارالفنون مشغول به کار شدند. بعدها معلمینی از ایتالیا، آلمان و فرانسه نیز استخدام شدند.

نام برخی از معلمان
دکتر پولاک (پزشکی)
دکتر ژرژ (پزشکی)
دکتر گالی (جراحی)
موسیو دانتان (تاریخ طبیعی)
موسیو المر (شیمی)
موسیو داوید (مهندسی)
بدیع‌اله واجد سمیعی (ریاضی)
عبدالغفار نجم‌الدوله
عبدالرزاق بغایری
یوهان لوئیس شلیمر (پزشکی)
ژول ریشار (معلم زبان فرانسه)
یوسف ریشار (معلم زبان فرانسه)

کتابخانه
بنا به گفته مخبرالدوله که در آغاز به عنوان مسئول کتابخانه دارالفنون منصوب شده بود، کتابخانه دارای تعداد بسیار محدودی کتاب بود. به مرور زمان با اضافه شدن کتاب‌های نوشته شده توسط اساتید و دانشجویان دارالفنون و همچنین کتاب‌های تاریخ اروپایی کتابخانه بزرگ‌تر شد. در مواردی اهدای کتاب به کتابخانه نیز در رشد کتابخانه مؤثر بود، بعنوان نمونه اعتضادالسلطنه در سال 1863 کتابخانه شخصی خود را که شامل کتاب‌هایی به زبان‌های فارسی و اروپایی بود به دارالفنون اهدا نمود. در دهه 1930 که کتابخانه ملی ایران تاسیس شد، گنجینه دارالفنون به کتابخانه ملی منتقل شد.

مرمت دارالفنون
هشتاد سال پس از افتتاح دارالفنون در 1308 وزارت فرهنگ وقت" مهندس مارکف" روسی را مامور تعمیر دارالفنون کرد. مارکف دارالفنون را بر اساس تلفیقی از معماری عصر هخامنشی و صفوی بازسازی کرد و به جز چند بخش محدود مانند حیاط و آب نما و ایوان حیاط شمالی، مابقی بخش ها را تغییر داد. این بنا در سال 1378 در فهرست آثار ملی کشور ثبت شد. در طول سالیان گذشته به ویژه پس از انقلاب در این بنا تعمیراتی انجام شده که بیشتر به تخریب آن کمک کرده است. دیوارهای حیاط و سالن ها را سنگ کرده و برخی از کتیبه های حیاط را به دلیل برخی مسائل اعتقادی شکسته اند.

دارالفنون در26/8/1375 در فهرست آثار ملی کشور با شماره "1748" ثبت شد. به گفته مدیر طرح مرمت دارالفنون اشخاصی که در این مدرسه فعالیت می کردند تعمیراتی انجام داده اند که بیشتر به تخریب آن کمک کرده است . آنها دیوارهای حیاط و سالن ها را سنگ کرده و برخی از کتیبه های حیاط را به دلیل برخی مسائل اعتقادی شکسته بودند.

هم اکنون این بنا در اختیار آموزش و پرورش قرار دارد و بناست در آن موزه ای به همان عنوان دایر گردد ولی متاسفانه این وزارتخانه بودجه لازم برای حفظ، مرمت و نگهداری این بنای تاریخی را ندارد و به دلیل کمبود اعتبار آموزش و پرورش، بازسازی این مراکز علمی جزو اولویت های آن وزارتخانه نیست، اینک یادگار ماندگار میرزاتقی خان امیرکبیر به بنایی فرسوده که بر دیوارهای آن خاشاک روییده تبدیل شده است و همت ملی و عزم عالی می طلبد تا زیباترین بنای خیابان ناصرخسرو که نام و یاد از بزرگترین مرد دوره قاجار دارد با دست غارتگر زمان به دیار فراموشی نرود.(آژانس خبری روز – مقاله دارالفنون؛ جایگاه اولین تماس تلفنی و عمل قلب باز ایران – نوشته علی جزایری)
بر
خی از قوانین و مقررا دارالفنون:همانگونه که نوشتیم اساسا اندیشه ایجاد مدرسه دارالفنون پس از مسافرت امیر کبیر به روسیه و بازدید از مدارس فنی، صنعتی و نظامی این کشور در ذهن این اصلاحگر بزرگ معاصر جرقه زد.
امیر کبیر که در فکر ایجاد یک مرکز فنی، صنعتی و نظامی بود پس از بازگشت از اروپا دست به کار تهیه مقدمات شد. و در اولین اقدام میرزا رضای مهندس را مأمور تهیه نقشه بنا نمود. پس از تهیه نقشه و ساخت بنای مدرسه که در سال 1276 هـ. ق به بهره برداری رسید. بنای مدرسه دارالفنون در محوطه شمالی ارگ قرار داشت و شامل چند بنای یک طبقه ای در اطراف حیاطی به صورت باغ بود. کتابخانه ای نسبتاً بزرگ و یک تالار کنسرت نیز در آن قرار داشت. ‏
یکی از مهم ترین بخش های انجام برنامه مدرسه استخدام معلمین واجد شرایط بود. با توجه به عدم وجود معلمین واجد شرایط در داخل کشور امیرکبیر از خارجی ها کمک گرفت و هیئتی از معلمین اتریشی و ایتالیایی را به ایران دعوت کرد. ورود این هیئت به ایران در سال 1268 هـ. ق عملی گردید و مدرسه رسما از تاریخ پنجم ربیع الاول 1268 هـ. ق فعالیت خود را آغاز نمود. همان گونه که ذکر شد هدف اصلی از تأسیس مدرسه دارالفنون آشنا ساختن ایرانیان با علوم و فنون جدید و رفع احتیاجات نظامی و فنی کشور بود. ‏
پس از افتتاح مدرسه دارالفنون به تمام حکام ایالات و والیان ولایات اعلام شد که اعیان زادگان را برای تحصیل در هفت رشته شامل 1 ـ پیاده نظام 2 ـ توپخانه 3 ـ مهندسی نظام 4 ـ سواره نظام 5 ـ معدن شناسی 6 ـ داروسازی 7 ـ طب و جراحی برای شروع تحصیل در این مدرسه جدید التاسیس به تهران اعزام دارند. نتیجه این فراخوان آماده شدن 100 دانش آموز بود که همگی از اشراف زادگان و اعیان زادگان بودند. ‏
برای ورود به این مدرسه شرط سنی چندان لحاظ نمی شد و دانش آموزان با سنین متفاوت مشغول به تحصیل می شدند اما به طور معمول سن ورود به مدرسه 10 تا 11 سال بود و مدت تحصیل هم 6 تا 7 سال تعیین گردید.
علاوه بر هفت رشته ای که ذکر آن رفت رشته ها و دروس دیگر نیز به مجموعه دروس دارالفنون اضافه شد که عبارت بودند از: زبان فرانسوی، انگلیسی و روسی، نقاشی، موسیقی، شیمی، فیزیک، حساب، هندسه، جبر، مثلثات، بلور شناسی، گیاه شناسی، صنایع چاپ،
راه آهن، تلفن، تلگراف، عکاسی و برق. ‏
به گفته لرد کرزن مدرسه دارلفنون یک معلم انگلیسی، سه معلم فرانسوی، سه معلم آلمانی و یک معلم لهستانی داشته و زبان روسی را نیز معلمی ارمنی که از اهالی جلفا بوده تدریس می نمود. تعداد شاگردان نیز به گفته وی عبارت بود از: در رشته نظام 75 نفر، در رشته علوم و هنر 140 نفر، در رشته زبان فرانسه 45 نفر، در رشته طراحی و نقاشی 80 نفر، در رشته زبان روسی 20 نفر و در رشته زبان انگلیسی 30 نفر.
ساعت کار مدرسه از 8 صبح تا 3 بعد از ظهر بود. مدت تحصیل در یک سال تحصیلی نباید کمتر از 9 ماه می شد و معمولا تابستان ها مدرسه تعطیل بود. دانش آموزان موظف به انجام سه نوبت امتحان در طول سال تحصیلی بودند.
تحصیل در مدرسه دارالفنون به صورت رایگان و دولت موظف به پرداخت هزینه های مدرسه بود. همچنین لباس های متحد الشکلی که دانش آموزان موظف به پوشیدن آنها بودند از سوی دولت برای دانش آموزان در دو نوبت تابستان و زمستان تهیه و در اختیار آنها قرار داده می شد. در مدرسه دارالفنون به دانش آموزان صبحانه و ناهار به صورت رایگان داده می شد. دانش آموزان در صورت کسب نمرات عالی مورد تشویق قرار گرفته و جوایز به آنها اهدا می گردید. ‏
تنبیه در مدرسه دارالفنون به نظر معلم و تائید مدیر مدرسه و توسط فراشان مدرسه صورت می گرفت. متداول ترین تنبیه کشیک دادن بود که علامت توبیخ محسوب می شد. ‏(نظری بر تاسیس مدرسه دارالفنون)

1